به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موجرسا»؛ استان زنجان از معدود مناطق کشور است که در آن، مزیت نسبی کشاورزی با ظرفیت صنعتی و موقعیت جغرافیایی مناسب برای توسعه زنجیره ارزش همزمان وجود دارد؛ با این حال، فاصله میان «ظرفیت تولید» و «خلق ارزش اقتصادی» همچنان یکی از مسائل اساسی اقتصاد استان است. بر اساس آمارهای منتشرشده، سالانه حدود ۳ میلیون تن انواع محصولات کشاورزی در زنجان تولید میشود و کشاورزی سهمی بیش از ۳۲ درصد از اشتغال استان را به خود اختصاص داده است؛ رقمی که بهمراتب بالاتر از متوسط کشوری حدود ۱۸ درصد است. برخی برآوردهای محلی، سهم اشتغال کشاورزی را نزدیک به ۳۸ درصد اعلام میکنند.
بیشتر بخوانید
اهمیت این ارقام زمانی روشنتر میشود که بدانیم زنجان با حدود ۸۴۰ تا ۸۴۵ هزار هکتار عرصه مناسب کشاورزی، نزدیک به پنج درصد اراضی کشاورزی کشور را در اختیار دارد، در حالی که سهم استان از مساحت کل کشور تنها حدود ۱/۳ درصد است. افزون بر این، بیش از ۶۰ نوع محصول زراعی و باغی در استان تولید میشود؛ از زیتون، انگور و سیر گرفته تا سیبزمینی، حبوبات، گوجهفرنگی و غلات. بنابراین مسئله اصلی زنجان دیگر صرفاً «افزایش تولید» نیست، بلکه افزایش بهرهوری، کاهش ضایعات و تبدیل محصول خام به محصول با ارزش افزوده بالا است.
در اقتصاد کشاورزی مدرن، ارزش واقعی در مزرعه متوقف نمیشود. فاصله قیمت میان محصول خام و محصول فرآوریشده، بستهبندیشده و دارای برند، همان جایی است که بخش قابل توجهی از ارزش افزوده ایجاد میشود. اگر گندم به آرد و محصولات غذایی، انگور به کشمش و عصاره، زیتون به روغن استاندارد و فرآوردههای جانبی، سیبزمینی به نشاسته و محصولات منجمد و سیر به فرآوردههای خشک و بستهبندیشده تبدیل شود، درآمد ایجادشده در زنجان میتواند چندین برابر فروش ماده خام باشد. از این منظر، صنایع تبدیلی فقط یک صنعت جانبی کشاورزی نیست؛ بلکه حلقه واسط میان کشاورزی، صنعت، صادرات و اشتغال پایدار است.
نکته مهم آن است که زنجان برخلاف تصور رایج، در این زمینه کاملاً فاقد زیرساخت نیست. آمارهای جهاد کشاورزی نشان میدهد ظرفیت صنایع تبدیلی استان طی یک دوره از حدود ۲۳۷ هزار تن به ۸۹۷ هزار تن افزایش یافته و ظرفیت جذب ماده خام نیز به بیش از ۱/۲ میلیون تن رسیده است. همچنین زنجان در فرآوری زیتون جایگاه نخست کشور و در فرآوری کشمش جایگاه چهارم را به دست آورده است. بنابراین مسئله را باید دقیقتر تعریف کرد: مشکل زنجان فقدان مطلق صنایع تبدیلی نیست؛ مشکل، ناکافی بودن مقیاس، تنوع، فناوری، سرمایهگذاری و اتصال این صنایع به بازارهای بزرگ داخلی و خارجی است.
یکی از گلوگاههای مهم، زنجیره سرد است. در سال ۱۴۰۵ تنها ۱۴ سردخانه با ظرفیت مجموع ۴۶ هزار تن در استان فعال اعلام شده و مسئولان، توسعه سردخانهها را یکی از اولویتهای اصلی سرمایهگذاری کشاورزی دانستهاند. این موضوع از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا محصول کشاورزی ذاتاً فاسدشدنی است و نبود زیرساخت ذخیرهسازی، قدرت چانهزنی کشاورز را کاهش داده و او را در فصل برداشت ناچار به فروش فوری میکند. نتیجه چنین ساختاری، کاهش قیمت تولیدکننده و انتقال بخش مهمی از سود به واسطههاست.
از سوی دیگر، سرمایهگذار زمانی وارد صنایع غذایی میشود که سه مؤلفه را همزمان ببیند: ماده اولیه پایدار، زیرساخت مناسب و بازار قابل اتکا. بنابراین سیاست جذب سرمایه در زنجان نباید به اعطای تسهیلات بانکی یا صدور مجوز محدود شود. استان نیازمند «بستههای سرمایهگذاری زنجیرهای» است؛ یعنی از زمین کشاورزی و قرارداد تأمین محصول تا سردخانه، سورتینگ، بستهبندی، کارخانه فرآوری، آزمایشگاه کنترل کیفیت، برندینگ و شبکه صادرات، همه در یک مدل اقتصادی تعریف شوند.
در این میان، استفاده از ظرفیت بازارهای منطقهای نیز اهمیت دارد. زنجان به دلیل قرار گرفتن در مسیر ارتباطی شمالغرب کشور میتواند به یک هاب لجستیکی برای صادرات محصولات غذایی به بازارهای همسایه تبدیل شود. حتی گزارشهای اخیر از برنامهریزی برای توسعه بازارهای صادراتی محصولات کشاورزی استان و استفاده از ظرفیت همکاریهای منطقهای حکایت دارد.
بنابراین راهبرد آینده زنجان نباید «تولید بیشتر به هر قیمت» باشد؛ بلکه باید «ارزشآفرینی بیشتر با منابع موجود» باشد. با توجه به محدودیت آب، توسعه کشاورزی باید مبتنی بر بهرهوری، کشت محصولات کمآببر، گلخانهها، فناوریهای نوین آبیاری و کشاورزی قراردادی باشد. در مرحله بعد، سرمایهگذاری باید به سمت صنایعی هدایت شود که بیشترین ارزش افزوده، کمترین ضایعات و بالاترین قابلیت صادراتی را دارند.
زنجان اگر بتواند از اقتصاد «فروش محصول» به اقتصاد «فروش محصول فرآوریشده، استاندارد، بستهبندیشده و برنددار» عبور کند، کشاورزی میتواند از یک بخش عمدتاً اشتغالزا به موتور رشد صنعتی و صادراتی استان تبدیل شود. ۳ میلیون تن تولید سالانه، در واقع پایان مسیر نیست؛ ماده خامی است برای ساختن یک زنجیره اقتصادی چندمیلیاردی. مسئله امروز زنجان کمبود ظرفیت نیست؛ کمبود نگاه زنجیرهای به سرمایه، فناوری و بازار است.
نویسنده: زهرا بیات، فعال رسانه.
انتهای خبر/